Guliston davlat pedagogika instituti

Советлар даврида Мирзачўлнинг ўзлаштирилиши ва ундаги тарихий-демографик жараёнлар,шунингдек этноэкологик муаммолари таҳлил қилинган ва унга тавсифлар берилган. Калит сўзлар: Мирзачўл, кўчириш сиёсати ,аҳоли, Сирдарё, Жиззах, шўрланиш, миллат, демография,этноэкологик,пахта,ирригация,канал,кассалик, сизот суви. ирзачўл бир миллион гектардан ортик майдонни эгаллаб, жанубда Туркистон Мтоғ тизмаси, жануби-ғарбда Нурота тоғлари, ғарбда Болатоғ ва Писталитоғ, шимоли-ғарбда Қизилқум чўли, шарқ ва шимоли-шарқда Сирдарё билан чегараланган. Турон пасттекислиги ва унинг тоғ этагида жойлашган чекка қисми - Мирзачўл сизот сувлари табиий оқиб чиқмайдиган чўллар қаторига киради. Тоғлардан текислик томон ётқизиқ конуслари, тоғ этагидаги қия текисликлар ва дарё водийси бўйлаб сизот сувлари (шунингдек, минераллашган тузларнинг грунт сувлари) оқиб келади. Мирзачўлнинг табиий сув оқиши етарли эмас: сизот сувлари асосан тупроқдан ва ўсимликлардан буғланишга сарф бўлади [1:Б.16.]. Саидов А. Янги Ўзбекистон Тараққиёт стратегияси — инсон қадрини улуғлаган Халқчил бош дастур. 28.01.2022. httρs://yuz.uz/news/yangi-οzbekiston-taraqqiyot-strategiyasi--inson-qadrini-uluglagan-xalqchil-bosh dastur Мирзачўлга жанубда Туркистон тоғ тизмасидан Босмадонсой, Каттасой, Шаҳристон, Зоминсув ва Сангзор дарёлари, ғарбда Нурота тизма тоғидан бир қанча сой, жилғалар қадимда серёғин йилларда оқиб тушган, чўл суғорилмасдан аввал қанча сув келган бўлса, шунча сув сарф бўлган ва сизот сувларининг чуқурлиги деярли ўзгармай турган. Ер ости сувлари ва ер ости қобиғининг шўр қатлами суғоришдан олдин анча чуқурликда жойлашгани учун сезилмаган эди[2:Б.9]. Мирзачўл ер ости сувлари бу ерга сув чиқарилишидан олдин минераллашган бўлиб, Мирзачўлнинг марказий қисмида 20 метрдан ортиқ чуқурликда, теварак-атрофида 15-20 метр, Жетисой, Сардоба, Арнасойда 5-7,5 метр, Шўрўзак массивида 2,2-5 метргача чуқурликда жойлашганди. Мирзачўлнинг жазирама иссиғи туфайли ўзлаштирилиши даврида йиллик ёғингарчилик миқдори умумий буғланадиган сувни 6% ни ташкил этган. XIX аср охирида америкалик тадбиркорларнинг қутқуси ва пахтага бўлган талаб туфайли чор Россияси Мирзачўлга русийзабон аҳолини кўчириб, чўлни ўзлаштиришга катта эътибор берди ва Мирзачўлнинг шимоли-шарқий қисмини ўзлаштириш бошланиб кетди. 1872-йилда муҳандис Н.Ульяновнинг проектига кўра, дастлабки “Кауфман” канали қазилди, 1883-1885 йилларда князь К.Романовнинг маблағи ҳисобига Искандар ариғини қазиш ишлари олиб борилди, 1885-йилда Бекободдан Еттисойга қараб Бухоро ариғи, сўнгра Бекободдан Сардобага томон Кеназ ариғи қазилди. 1893-йил Николай I номидаги канал қурилиши билан Мирзачўлнинг деярли марказига сув етиб борди. Аммо чор Россияси ўз мақсадига эриша олмади[3:Б.108]. Хоразм ариғи, Ўринбойариқ ва бошқаларнинг қазилиши ниҳоясига етказилмади. Муҳандислик ҳисоб-китобларидаги хатоликларга кўра каналларга етарлича сув чиқмади, оқар сувлар дамбаларни бузиб, атроф-муҳитга зарар етди, сувдан хўжасизларча фойдаланиш туфайли режалаштирилган ҳудуд ўзлаштирилмади.

Мирзалиев У. Б.. МИРЗАЧЎЛНИНГ ТАРИХИЙ-ДЕМОГРАФИК МАНЗАРАСИ ВА ЭТНОЭКОЛОГИК МУАММОЛАРИ // Globallashuv sharoitida migratsion jarayonlarning mafkuralar va madaniyatlarga ta’siri: muammo va yechimlar. GULISTON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI, 2024, B.181-188. — https://konferensiya.gspi.uz/maqola/1949