Guliston davlat pedagogika instituti

Kimyo fanini o‘rganishda eritmalardan foydalanish, eritmalarning afzalliklari va kamchiliklari haqida yoritilgan. K alit s o‘zlar: Eritmalar, Mendeleyev, gidrat, modda, konsentratsiya, kimyoviy jarayon, to‘yinmagan eritma Ko‘pchilik kimyoviy o‘zgarisЫar, shu jumladan texnologik jarayonlar eritmalarda kechadi. Metallurgiyada rudalar tarkibini aniqlashda va ulardan metallarni ajratib olishda jarayonlar eritmalarda boradi. Shuningdek, o^imlikkr beriladigan o^it^rm eritma holida ildizi ощаН o‘zlashtiradi. Eritmalar ikki yoki undan ortiq komponentdan iborat bo‘lgan gomogen sistemalardir. Eritmalar agregat ^ к ^ а qarab qattiq, suyuq, gazsimon ^к^аМ а bo‘kdi. Eritmalar ichida asosan suyuq eritmalar katta ahamiyatga egadir. Suyuq eritmalardan ayniqsa, suvli eritmalar ko‘pkb sohalarda q o ^ ^ ^ d ^ Eritmalarning hosil bo‘lishini fizikaviy va kimyoviy nazariyalar ощаН tushuntiriladi. D.I.Mendeleyev moddalarning eritmalardagi foMini tekshirib, erish jarayonining kimyoviy xususiyati to‘g‘risidagi tushunchani rivojlantirdi. U eritmada erigan modda va erituvchidan ^ ra t birikmalar hosil bo‘kdi, degan xulosaga keldi. Bunday birikmalar solvatlar deb ataldi. Agar erituvchi sifatida suv bo4^ , eritmada hosil bo‘lgan Ы н ^ а ^ gidratlar deyiladi. D.I.Mendeleyevning gidratlar nazariyasi eritmalar haqidagi hozirgi zamon ta,limotining asosidir. Eritma bug‘latilganda, k o ^ in ^ suv b i^ gidrat tarkibiga kirgan suv ham bug^nib ketadi, ya‘ni gidrat yemiriladi va erigan moddaning o‘zi qoladi. Ba,zan esa gidrat shu qadar barqaror bo‘kdiki, eritma bug‘latilganda yoki konsentrlangan eritma sovitilganda faqat gidrat tarkibiga kirmagan suv bug‘knib, gidrat esa yemirilmaydi, u m^yyan miqdor suv bilan bog‘langan ^Ша kristallanadi. Bunday kristallar kristallgidratlar deb, ularning tarkibidagi suv esa kristalli suv deb ataladi. Qattiq moddalar eriganda kristallar sirtqi qavatlaridan воѕЫав asta-sekin yemiriladi. Kristallning suyuqlikda erib, eritma hosil bo‘lishi individual modda molekulalarining o‘zaro ta‘siri buzilib, eritma komponentlari orasida yangi molekulalararo bog‘lanish vujudga kelishi bilan tavsiflanadi. Kristall yuzasidan ajraladigan molekulalar diffuziya tufayli erituvchining butun hajmi bo‘ylab baravar tarqaladi. Molekulaning qattiq jism yuzasidan ajralishi bir tomondan erituvchi molekulalari tortishish kuchiga berilishi tufayli ro‘y beradi. Mazkur jarayon kristallning butunlay erib tugashiga qadar davom etishi mumkin, lekin bunga ayni vaqtdagi aks jarayon kristallanishning boshlanishi to‘sqinlik qiladi. Konsentratsiyaning oshishi qayta kristallanishni tezlashtiradi. Ma‘lum muddatdan so‘ng kristallning erish tezligi qayta kristallanish tezligiga tenglashib dinamik muvozanat vujudga keladi: Erimagan modda <=> eritmadagi modda, ya‘ni vaqt birligida qancha molekula erisa, shuncha molekula eritmadan ajralib chiqadi. Eriyotgan modda bilan muvozanatda boTgan eritma to‘yingan eritma deb ataladi. Hajm birligidagi konsentratsiyasi to‘yingan eritmanikidan kam boTgan eritma

Sultanov S, O‘talova O, Abduvaliyeva N, Abdumo‘minova B.S. TURLI XIL KONSENTRATSIYALI ERITMALARNING FIZIK-KIMYOVIY XOSSALARINI TAXLIL QILISH // RAQAMLASHTIRISH SHAROITIDA UZLUKSIZ TA’LIMNI SIFAT VA SAMARADORLIGINI OSHIRISH: MUAMMO VA YECHIMLARI. I-qisn. GULISTON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI, 2024, B.102-104. — https://konferensiya.gspi.uz/maqola/2041