Guliston davlat pedagogika instituti

Мақолада Қалиятепа ёдгорлигидан топилган XV–XVI асрларга оид сирланган кулоллик буюмларининг тарихий ва бадиий хусусиятлари археологик манбалар асосида ёритилган. Идишларнинг шакли, ранги ва безак услублари таҳлил қилиниб, уларнинг маҳаллий кулоллик анъаналари ҳамда минтақавий маданий алоқалардаги аҳамияти очиб берилган. Калит сўзлар: Қалиятепа, Жиззах воҳаси, XV–XVI асрлар, сирланган кулоллик, археологик топилмалар, кулоллик санъати, идиш шакллари, ранглар уйғунлиги, безак нақшлари, бадиий таҳлил, тарихий манбалар ва санъатшунослик, маҳаллий анъаналар, маданий алоқалар, тарихий-маданий мерос. Ўзбекистон ҳудудида кулоллик ҳунармандчилиги кўп минг йиллик тарихга эга бўлиб, унинг тараққиёти шаҳар маданияти, ҳунармандчилик марказлари ва бадиий тафаккур ривожи билан узвий боғлиқдир. Айниқса, ўрта асрларда йирик шаҳарларда кулолчилик ишлаб чиқарилишига алоҳида эътибор қаратилиб, ҳунармандларнинг ихтисослашган маҳаллалари шаклланган. Мазкур жараён кулоллик буюмларининг нафақат кундалик турмушдаги амалий аҳамиятини, балки уларнинг бадиий-безак хусусиятларини ҳам такомиллаштирган. Жиззах воҳасида жойлашган Қалиятепа ёдгорлигида сўнгги йилларда ўтказилган археологик қазув тадқиқотлари натижасида топилган XV–XVI асрларга оид сирланган кулоллик идишлари ҳудуднинг тарихий-маданий тараққиёти, ҳунармандчилик анъаналари ҳамда бадиий-эстетик қарашларини ўрганишда муҳим археологик манба ҳисобланади. Ушбу буюмларнинг ранг хусусиятлари, шакл-шамойили, сир қатлами ва безак мотивларини тарихий ҳамда санъатшунослик нуқтаи назаридан қиёсий таҳлил қилиш орқали уларнинг ўзига хос бадиий ечимлари ва маҳаллий кулолчилик анъаналарини аниқлаш имконияти юзага келади. Тадқиқотларда топилган сирланган идишларнинг ассортименти анча бой бўлиб, улар лаган (ош товоқ)лар, катта коса(чуқур товоқ)лар, косалар, ним коса(косача ёки пиёла)лар, хурмачалардан ташкил топган. Сирланган гулдор идишлар геометрик шакллар, турли ўсимликлар барги, бўтоқ ва гуллари билан безатилган бўлиб, улар асосан оқиш, оч кўк фон устига, тўқ кўк, яшил, оч қора, тўқ малла рангли бўёқлар билан чизилган[Пардаев М., Ҳасанбоев Т.: 63-64]. Ушбу келтирилган фикрларга асосланган ҳолда сирланган кулоллик идишлар қуйидагича тавсифланди: Лаганлар. Қалиятепадан топилган мазкур идишлар умумий овқатланиш жараёнида асосан қуюқ таомларни тортишда ишлатилаган. Лаганлар сариқ тупроқ лойидан кулоллик чархида ясалган. Тадқиқотлар давомида лаганларнинг икки тоифаси қайд этилди: Биринчи тоифа лаганларнинг гардиш диаметри 29 см. ни, сақланиб қолган ён деворлари 0,6-0,7-0,9 см. ни ташкил қилади. Гардишнинг ташқи томони юқори қисмига оқ, қолган қисмига эса оч қизғиш ранг берилган. Гардиш ички томони оқ ранг билан сирланган. Ички томон юқори қисмида ҳаворанг, ундан кейин 2 та параллел тарздаги тўқ яшил рангдаги горизонтал чизиқлар мавжуд. Гардишнинг сақланиб қолган пастки томонида ҳам худди юқоридагидек, 2 та тўқ яшил рангли чизиқлар қайд қилинган. Ушбу параллел тарздаги чизиқлар ораси қорамтир бўёқ билан турли геометрик-панжарасимон ш

Пардаев Мухторқул Ҳасанович, Ҳасанбоев Тўрақул Фозилжон ўғли. ҚАЛИЯТЕПА ЁДГОРЛИГИДАН ТОПИЛГАН СИРЛАНГАН КУЛОЛЛИК БУЮМЛАРИНИНГ ТАРИХИЙ ВА БАДИИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ // O‘zbekistonda tarixiy va madaniy yodgorliklarni tadqiq qilishda tarix va san’atshunoslik sohalarining o‘zaro hamkorligi: muammo, yechim va istiqbollari. Guliston davlat pedagogika instituti, 2026, B.127-133. — https://konferensiya.gspi.uz/maqola/2192